Over verzet en haar gebroken werkelijkheid

by Social Resistance

Weer een troosteloze krant vanochtend. Weinig blij nieuws. Hier en daar de obligate uitsmijter, maar dan heb je het gehad. Het stemt tot nadenken dat men de samenleving in de beeldvorming erover meer en meer ten gronde lijkt te willen (moeten?) dragen. Alle dagen kommer en kwel. De crisis heerst, London brandt en het euro-disney sprookje lijkt voorlopig niet echt lang en gelukkig te leven. Dichter bij huis word je verketterd wanneer je kritiek durft te hebben op koning De Wever. Akkoord, het is erg gesteld met de algemene werkelijkheid. En niemand schijnt haar nog te kunnen redden. Om het met de hedendaagse economische bewoording te zeggen: de wereld lijkt af te stevenen op een faillissement.

Het hoeft bijgevolg niet te verbazen dat we ons liever verbinden met die particuliere wereld waar we zelf het middelpunt van zijn en nog een beetje controle over menen te hebben. Een beetje navelstaarderij is vandaag de dag niemand vreemd (ook deze tekst niet). Al te graag toeven we op het eigen eiland, een veilige vluchtplaats die we kunnen afsluiten voor de woelige wereldzee. Op die manier is het mogelijk de ogen te sluiten voor de dagdagelijkse wereldlijke werkelijkheid.

En toch is er iets wat zich telkens verzet. Of het nu dat uitgemergeld kindergezichtje uit de hoorn van Afrika is of de woede van in bivakmutsen verhulde malcontenten in London, telkens is er wel iets of iemand die vraagt dan wel dwingt de ogen te openen. Emotie en woede zijn daarbij sterke geleiders. Ze kunnen ons in één klap, letterlijk of figuurlijk, aangeven dat het eigen uitgangspunt wel eens verkeerd of onvolledig kon zijn. Maar hetzelfde geldt voor een goed opgebouwd betoog (dat schijnt bovendien beschaafder in de wereld van vandaag). Het ene argument kan door het andere zo van tafel geveegd worden. Steeds lijkt er dus wel iets te zijn dat duidt op het feit dat er nog een andere werkelijkheid is dan simpelweg de onze. Belangrijk hier is echter dat dit niet zozeer de waarheid van het andere aangeeft, maar eerder duidt op de beperktheid van het eigene.

Het gaat met andere woorden niet over een echtere waarheid of een logischer vertoog, maar om het inherente tekort of de intrinsieke onvolledigheid van het eigen (lees: elk) begrip van de werkelijkheid. Mijn werkelijkheid overspant dus nooit de hele wereld. Meer zelfs, er is geen ene werkelijkheid die de hele wereld kan vatten. De werkelijkheid schiet telkens al in zichzelf tekort. Ze is nooit volledig werkelijk. Of nog: ze verzet zich tegen haar eigen totaliteit. Ziehier de eigenlijke betekenis van verzet.

Verzet is datgene wat van binnenuit aangeeft dat een werkelijkheid nooit de volledige realiteit kan vatten. Als schisma van de realiteit verwijst het naar datgene wat niet gevat kan worden; datgene wat telkens ontsnapt. Het is het inherente vreemde aan het eigene. Verzet werkt als openheid of breuk van binnenuit tegen elke vorm van begrenzing of sluiting.

De hedendaagse samenleving lijkt echter komaf te willen maken met zulke opening of breuk. Veeleer poogt ze zoveel mogelijk de eigen (meta-)fysieke grenzen te sluiten. Er lijkt hoe langer hoe minder plaats voor datgene wat afwijkt, datgene wat vreemd is. Bovendien gaat dit gepaard met een toenemende bekrachtiging van het normerende eigene. Datgene wat anders is, is niet slechts simpelweg vreemd, maar verdient ook steeds minder leefruimte. Het is ondergeschikt, naïef, marginaal, crimineel (denk aan de rellen in London), … of ronduit onjuist.

Met het hedendaagse discours is een mechanisme geïnstalleerd geraakt dat het vreemde fundamenteel afstoot dan wel handig incorporeert (Che Guevara lijkt tegenwoordig meer waarde te hebben in de vorm van T-shirts), maar telkens opnieuw vanuit een doorgedreven instrumentalisme: het vreemde heeft geen bestaansrecht op zich. Het heeft louter instrumentele waarde.

De samenleving vandaag is in die zin niets anders dan een gesofisticeerde vorm van totalitarisme. Het beschouwt haar eigen werkelijkheid als eenduidige juiste totaliteit. Daarbij vergeet of negeert het steeds haar eigen interne incongruentie, haar eigen impliciete verzet. Het komt er op aan aandacht te hebben voor die inherente breuken: het verzet een verzet geven. Enkel op die manier is het mogelijk te ontsnappen aan de huidige algehele hang naar ondiverse totaliteit.

Verzet geeft met andere woorden niet enkel aan dat het anders kan of dat we anders kunnen denken, maar dat het steeds al anders is. De werkelijkheid is immers altijd al anders dan simpelweg zichzelf. Het komt er op aan deze realiteit te leven: vivre la résistance!

 

Pieter Meurs is philosopher and columnist at Social Resistance

Advertisements